khử trùng

Phân biệt khái niệm tiệt trùng, khử trùng, vệ sinh

Khi bạn tìm hiểu về vấn đề diệt khuẩn, diệt trùng đối với việc vệ sinh bệnh viện, nhà hàng quán ăn, phòng thí nghiệm… bạn chắc chắn sẽ bị ngập trong các thuật ngữ chuyên môn của ngành vi sinh vật học, vệ sinh công nghiệp như: sát trùng, sát khuẩn, khử trùng, khử khuẩn, tiệt trùng, tiệt khuẩn, diệt khuẩn, diệt trùng, tẩy uế, tiêu độc, khử độc, tiêu độc vệ sinh…. Bởi vì ngôn ngữ việt nam khá phong phú và quan trọng hơn là cách dùng từ của chúng ta cũng chưa khoa học một chút nào.

Thứ nhất cần khẳng định: “trùng” và “khuẩn” là giống nhau. Nhưng theo thói quen, “trùng” thường dùng cho vi sinh vật gây bệnh hơn. Vì vậy trong bệnh viện thường hay sử dụng thuật ngữ “trùng”. Khuẩn theo thói quen thường sử dụng đối với các vi sinh không gây bệnh tật mà liên quan đến vi khuẩn. Giải thích: “Vi trùng” và “Trụ sinh” là từ ngữ được dùng trước năm 1975 ở miền Nam. Sau 1975 , các từ ấy chuyển thành “Vi khuẩn” và “Kháng sinh”.

Theo một số tác giả về vệ sinh an toàn thực phẩm thì:

  • Vi trùng tương đương với khái niệm (germ) tức chỉ các loại vi sinh vật gây hại cho con người. Khái niệm vi trùng sẽ bao hàm cả Virut và vi khuẩn gây hại, và một số loại nấm, protists và prions. (Viruses and bacteria are types of germs, as are certain types of fungi, protists, and prions).
  • Vi khuẩn (bacteria) thì không bao gồm các nhóm virut, fugi, protists và prions được. Do vậy khái niệm vi trùng là rộng hơn, bao hàm hơn đối với vi khuẩn.

Phân biệt các khái niệm về tiệt khuẩn, diệt trùng, vệ sinh

Tiệt khuẩn hay Tiệt trùng (sterilization)

  • Tit khun hay tit trùng (sterilization): Từ gốc La Tinh sterilis là tuyệt dục, vô sinh. Có nghĩa là tiêu diệt tất cả vi sinh vật, bào tử, virus, viroid và vi sinh vật sinh bào tử. Để diệt khuẩn có thể dùng các chất diệt khuẩn (sterilant) hoặc dùng các nhân tố vật lý khác. Tiệt khuẩn (Sterilization): là quá trình tiêu diệt hoặc loại bỏ tất cả các dạng của vi sinh vật sống bao gồm cả bào tử vi khuẩn.
  • Tiệt trùng (sterilization) là các biện pháp loại bỏ hoàn toàn hoặc phá huỷ mọi dạng sống của vi sinh vật. Quá trình này được thực hiện bằng phương pháp hoá học hoặc lý học, bằng nhiệt khô, nhiệt ướt hoặc khí ethylene oxide (EO). Khi hoá chất được sử dụng cho mục đích phá huỷ mọi dạng sống của vi sinh vật bao gồm cả nha bào và nấm thì hoá chất đó được gọi là chất tiệt khuẩn. Nếu cũng các hoá chất đó được sử dụng trong khoảng thời gian tiếp xúc ngắn hơn thì nó là chất khử khuẩn.

Khử trùng, tiêu độc khử trùng , Khử độc , tẩy uế , khử khuẩn (disinfection)

  • Khử trùng, tiêu độc khử trùng , Khử độc , tẩy uế , khử khuẩn (disinfection) là tiêu diệt, ức chế hoặc loại trừ các vi sinh vật gây bệnh.. Mục tiêu chủ yếu là tiêu diệt mầm bệnh nhưng trên thực tế cũng là làm giảm số lượng chung của vi sinh vật. Để tiêu độc cần dùng các chất tiêu độc (disinfectant). Đó thường là các hóa chất và thường dùng để tiêu độc các vật liệu không phải là cơ thể người và động thực vật. Các cht tiêu độc không dit được bào t và một số vi sinh vật, vì vậy không thể dùng để tiệt khuẩn. 
  • Khử khuẩn (Disinfection): là quá trình loại bỏ hầu hết hoặc tất cả vi sinh vật gây bệnh trên dụng cụ (DC) nhƣng không diệt bào tử vi khuẩn. Có 3 mức độ khử khuẩn (KK): khử khuẩn mức độ thấp, trung bình và cao.
  • Khử trùng (disinfection) là các biện pháp dùng hoá chất nhằm phá huỷ vi sinh vật có trên các dụng cụ, làm cho các dụng cụ đó trở nên an toàn khi xử lý chúng.
  • Khử khuẩn mức độ cao ( High level disinfection): là quá trình tiêu diệt toàn bộ vi sinh vật và một số bào tử vi khuẩn.
  • Khử khuẩn mức độ trung bình (Intermediate-level disinfection): là quá trình khử đƣợc M.tuberculosis, vi khuẩn sinh dƣỡng, virus và nấm, nhƣng không tiêu diệt đƣợc bào tử vi khuẩn.
  • Khử khuẩn mức độ thấp (Low-level disinfection): tiêu diệt đƣợc các vi khuẩn thông thƣờng nhƣ một vài virut và nấm, nhƣng không tiêu diệt đƣợc bào tử vi khuẩn.
  • V sinh, tiêu độc v sinh (sanitization) có liên quan mật thiết với tiêu độc. Trong quá trìnhtiêu độc vệ sinh số lượng vi sinh vật giảm xuống tới từ mức an toàn trở xuống đối với sức khỏe công cộng, tức là đạt đến tiêu chuẩn vệ sinh. Các chất tiêu độc vệ sinh (sanitizer) thường được dùng để làm sạch môi trường và các vật dụng không phải cơ thể người và động thực vật.

Làm sạch (Cleaning)

  • Làm sạch (Cleaning): là quá trình sử dụng biện pháp cơ học để làm sạch những tác nhân nhiễm khuẩn và chất hữu cơ bám trên những dụng cụ, mà không nhất thiết phải tiêu diệt đƣợc hết các tác nhân nhiễm khuẩn; Quá trình làm sạch là một bƣớc bắt buộc phải thực hiện trƣớc khi thực hiện quá trình khử khuẩn (KK), tiệt khuẩn (TK) tiếp theo. Làm sạch ban đầu tốt sẽ giúp cho hiệu quả của việc KK hoặc TK đƣợc tối ưu.
  • Làm sạch (cleaning) là quá trình loại bỏ hoàn toàn các chất ngoại lai ra khỏi dụng cụ, thường được thực hiện bằng nước và xà phòng. Làm sạch hay vệ sinh được thực hiện trước mọi quá trình khử khuẩn như: khử trùng, sát trùng, tẩy uế (khử độc)

Phòng thi , sát trùng (antisepsis)

  • Phòng thi , sát trùng (antisepsis) là dùng hóa chất để khng chế vi sinh vt s sinh trưởng ca vi sinh vt trên các t chc sinh vt (các mô) . Gốc Hy Lạp , anti là đối kháng, sepsis là nhiễm trùng máu. Chất phòng thối (antiseptic) nhiều người gọi là chất sát trùng là chưa chính xác, dễ nhầm với chất diệt khuẩn (sterilant). Tuy nhiên, hiện này người ta sử dụng thuật ngữ Sát trùng là chủ yếu. Sử dụng chất phòng thối để phòng nhiễm khuẩn, mưng mủ nhờ tiêu diệt hay ức chế vi sinh vật gây bệnh, ngăn ngừa sự sinh trưởng của vi sinh vật trên các mô của sinh vật, giảm thiểu tổng số vi sinh vật. Độc tính của chất phòng thối thấp hơn chất tiêu độc là vì cần tránh việc làm chết quá nhiều tế bào của các mô.
  • Cht sát trùng (antiseptics) là những chất có tác dụng ức chế sự sinh trưởng và sinh sản của vi sinh vật hoặc giết chết vi khuẩn ở một nồng độ không làm ảnh hưởng đến mô bào vật chủ. Do đó chúng được sử dụng cho các mô bệnh để ngăn chặn sự nhiễm khuẩn.

Diệt khuẩn, Khử nhiễm (Decontamination)

  • Diệt khuẩn, Khử nhiễm (Decontamination) là tất cả các dạng ở trên. Diệt khuẩn là bất cứ hành động nào làm giảm số lượng vi sinh vật để phòng ngừa sự nhiễm khuẩn, nhiễm độc. Sự phù hợp của quy trình diệt khuẩn phụ thuộc vào từng yêu cầu cự thể. Ví dụ: thiết bị phẩu thuật thì phải tiệt trùng, nhưng cấp độ này thì không yêu cầu đối với bề mặt tiếp xúc môi trường như tường và sàn.
  • Khử nhiễm ( Decontamination): là quá trình sử dụng tính chất cơ học và hóa học, giúp loại bỏ các chất hữu cơ và giảm số lượng các vi khuẩn gây bệnh có trên các dụng cụ để bảo đảm an toàn khi sử dụng, vận chuyển và thải bỏ.
  • Khử nhiễm (Decontamination) là khái niệm chung cho quá trình loại bỏ gần hoàn toàn hoặc hoàn toàn vi sinh vật, trừ các dạng nha bào bằng cách ngâm dụng cụ vào trong dung dịch hoá chất hoặc bằng phương pháp Pasteus. Theo định nghĩa khử nhiễm khuẩn không giống tiệt trùng ở chỗ nó không diệt được nha bào. Tuy nhiên, một số chất khử nhiễm khuẩn mới vẫn có thể diệt được nha bào nếu thời gian tiếp xúc đủ lâu (6 – 10 giờ). Như vậy, sản phẩm này được gọi là chất tiệt trùng.

Vô trùng (aspetic)

  • Vô trùng (aspetic) là một quá trình ngăn chặn hay dự phòng sự xâm phạm của vi sinh vật đến các dụng cụ chuyên môn, tới phòng mổ, buồng tiêm, buồng thay băng, buồng pha chế thuốc hoặc vết thương, vết mổ

Sát trùng (aetiseptic)

  • Sát trùng (aetiseptic) là dùng các hoá chất để phá huỷ vi sinh vật, nhưng thực hiện trên tổ chức sống (trên da, răng, miệng) và trên các dụng cụ. Các hoá chất này tương đối ít độc hơn chất dùng để tẩy uế.

Các phương pháp tiệt khuẩn dụng cụ trong y tế, bệnh viện

Nhiều phương pháp tiệt khuẩn được sử dụng, nồi hấp bằng hơi nước áp lực cao, hấp khô, kết hợp hấp hơi nước và formaldehyde ở nhiệt độ thấp, tiệt khuẩn bằng ethylene oxide và tiệt khuẩn bằng hydrogen peroxide công nghệ plasma.
Trong bệnh viện, khuyến cáo được sử dụng nhiều nhất là hấp ướt áp lực cao cho các dụng cụ chịu nhiệt và tiệt khuẩn nhiệt độ thấp bằng hydroxyl peroxide công nghệ plasma cho dụng cụ không chịu nhiệt.

  • Hấp ướt (steam sterilization)
    Đây là phƣơng pháp thông thưòng, thích hợp và được sử dụng rộng rãi nhất để tiệt khuẩn cho tất cả các dụng cụ xâm lấn chịu được nhiệt và độ ẩm. Phương pháp này tin cậy, không độc, rẻ tiền, nhanh chóng diệt được các tác nhân gây bệnh, bao gồm cả bào tử, ít tốn thời gian và hơi nước có thể xuyên qua vải bọc, giấy gói, thùng kim loại đóng gói dụng cụ. Tuy nhiên, phương pháp này có thể làm ảnh hỏng một số dụng cụ như làm ăn mòn và giảm tính chính xác của các dụng cụ vi phẫu và cháy đèn của đèn soi tay cầm trong nha khoa. Giảm khả năng chiếu sáng của đèn trên lƣỡi đèn soi thanh quản, và nhanh hỏng khuôn bó bột.
    Phương pháp được thực hiện bởi các máy hấp và sử dụng hơi nước bão hòa dưới áp lực. Mỗi một loại dụng cụ sẽ có những yêu cầu về thời gian hấp khác nhau, và ở mỗi chu trình hấp khác nhau những thông số cũng khác nhau. Các thông số thƣờng sử dụng để theo dõi quá trình Tiệt khuẩn là: hơi nước, thời gian, áp suất và nhiệt độ hấp. Hơi nước lý tưởng cho tiệt khuẩn là hơi nước bão hòa khô đã được làm ướt (làm giảm khô còn >97%), với một áp lực cao nhằm tiêu diệt nhanh chóng tác nhân gây bệnh. Chu trình chuyên biệt cho hấp hơi nước bảo đảm tiêu diệt được tất cả các tác nhân và bào tử vi khuần là: thời gian tối thiểu cho hấp ướt ở 121 oC (250 oF) và được đóng gói tùy thuộc vào loại dụng cụ, phƣơng pháp đóng gói, với một số dụng cụ đóng gói lớn thời gian có thể 30 phút trong suốt thời gian đạt nhiệt độ tiệt khuẩn (ở lò hấp có trọng lực hoặc 132 oC trong 4 phút ở lò hấp có hút chân không). Tuy nhiên thời gian của các chu trình hấp thay đổi theo tùy loại dụng cụ, vật liệu dụng cụ (như kim loại, cao su, nhựa, sinh học,…) và loại vật liệu đóng gói dụng cụ khi hấp.
    Một loại hấp tiệt khuẩn hơi nước khác được gọi là hấp với những chu trình thiết kế áp lực đưa vào đều đặn và bằng nhau cho hấp ướt ở 132 oC – 135 o C trong vòng 3 phút – 4 phút với những dụng cụ có lỗ và dụng cụ dạng ống.
    Tất cả các chu trình hấp ướt đều phải được theo dõi bởi những thông số cơ học, hóa học và sinh học.
  • Hấp khô (dry heat): Được sử dụng để tiệt trùng duy nhất cho những dụng cụ không có nguy cơ bị hỏng, các ống chích thủy tinh dùng lại, các loại thuốc mỡ hoặc dầu, dụng cụ sắc nhọn. Sử dụng một nồi hấp khô (hot air oven) có quạt hoặc hệ thống dẫn để bảo đảm sự phân phối đều khắp của hơi nóng. Thời gian là 160 oC (320 oF) trong 2 giờ hoặc 170 oC (340 oF) trong 1 giờ và 150 oC (300 oF) trong 150 phút (2 giờ 30 phút). Phương pháp này rẻ tiền, không độc hại môi trƣờng, dễ dàng lắp đặt, tuy nhiên làm hỏng dụng cụ, nhất là dụng cụ kim loại, cao su và thời gian dài. Hiện nay không được khuyến cáo sử dụng trong bệnh viện.
  • Tiệt khuẩn nhiệt độ thấp với hydrogen peroxide công nghệ plasma
    Tiệt khuẩn công nghệ Plasma (kết hợp hơi và plasma hydrogen peroxide)
    Tiệt khuẩn các thiết bị y khoa bằng cách khuyếch tán hydrogen peroxide vào buồng và sau đó “kích hoạt” các phân tử hydrogen peroxide thành dạng plasma. Sử dụng kết hợp hơi và plasma hydrogen peroxide tiệt khuẩn an toàn và nhanh các dụng cụ và vật liệu y khoa mà không để lại dư lượng độc hại. Sản phẩm cuối là oxy và nước nên rất an toàn cho ngƣời sử dụng và môi trƣờng. Tất cả các giai đoạn của chu trình tiệt khuẩn, kể cả giai đoạn plasma, vận hành trong một môi trƣờng khô ở nhiệt độ thấp, và do đó chu trình không làm hỏng các dụng cụ nhạy cảm với nhiệt và độ ẩm. Phương pháp này cung cấp mức bảo đảm tiệt khuẩn (SAL) là 10-6, theo định nghĩa tiêu chuẩn quốc tế. Thời gian tiệt khuẩn từ 28 đến 75 phút tùy loại dụng cụ và thế hệ máy. Thích hợp để tiệt khuẩn các dụng cụ nội soi và vi phẫu trong các chuyên khoa khác nhau: phẫu thuật tổng quát, phẫu thuật tim, thần kinh, mắt, tai mũi họng, răng hàm mặt, chấn thương chỉnh hình, sản nhi….
  • Tiệt khuẩn bằng Ethylene oxide
    Phương pháp này tương hợp với nhiều loại dụng cụ, khả năng thẩm thấu cao, nhiệt độ thấp ở 37 oC trong 5 giờ, 55 oC trong 3 giờ tiếp xúc, không làm hỏng dụng cụ, thích hợp cả với những dụng cụ có lòng ống dài, kích thước nhỏ. Hơi ethylene oxide độc, có khả năng gây ung thư và có thể gây cháy nổ, tốn thời gian thực hiện vì sự nạp khí và thoát khí lâu, chu kỳ lên tới 12 giờ. Nhược điểm là thời gian tiệt khuẩn lâu, có thể thải ra khí CO và bắt buộc phải có bộ phận xử lý khí thải để khí thải cuối cùng không độc hại cho môi trường và người sử dụng. Người sử dụng cũng phải được kiểm tra sức khỏe định kỳ. Hiện nay với sự cải tiến của lò hấp mới đã khắc phục phần nào nhƣợc điểm của lò hấp này.